W dzisiejszym artykule przybliżymy Państwu kwestię ustawowej wspólności majątkowej, która wciąż jest najbardziej popularnym sposobem regulowania małżeńskich stosunków majątkowych, jak również kwestię podziału majątku z ustaleniem nierównych udziałów małżonków.
Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Należy w tym miejscu podkreślić – bardzo często spotykamy się z błędnym przekonaniem naszych Klientów w tym temacie – że wszelkie przedmioty majątkowe nabyte przed dniem zawarcia związku małżeńskiego należą, co do zasady, do majątku osobistego każdego z małżonków. Co do zasady, bowiem poprzez umowę majątkową można te przedmioty wprowadzić do majątku wspólnego małżonków. Majątkiem osobistym są zatem m.in. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności, przedmioty nabyte w wyniku zapisu, darowizny, dziedziczenia, wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków, przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (bez renty).
Przy podziale majątku (np. po rozwodzie, separacji, przy ustanowieniu rozdzielności majątkowej przez sąd) najczęściej majątek małżonków przy wspólności ustawowej jest dzielony na pół i posiadają oni równe udziały.
Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, żeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Oznacza to, że obie przesłanki muszą być spełnione łącznie, aby możliwe było ustalenie różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.
Pierwszą konieczną przesłanką jest wykazanie, że za ustaleniem różnych udziałów przemawiają ważne powody oceniane przez pryzmat zasad współżycia społecznego. Należy to rozumieć w ten sposób, że małżonek, który nie przyczynił się do majątku wspólnego (czy to przez powiększanie majątku wspólnego czy przez zajmowanie się dziećmi i gospodarstwem domowym) nie może odnieść korzyści kosztem drugiego małżonka. Przy ocenianiu, czy istnieją ważne powody decyduje ocena całokształtu okoliczności w danej sprawie.
Przykładem ważnych powodów może być to, że małżonek w sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się do powstawania majątku wspólnego stosownie do swych sił i możliwości zarobkowych (postanowienie Sądu Najwyższego z 26.11.1973 r., sygn. III CRN 227/73). Taka sytuacja najczęściej istnieje w wypadku porzucenia przez małżonka rodziny lub zaniedbywaniu obowiązków rodzinnych.
Oczywiście powyższe nie ma zastosowania, gdy małżonek nie przyczyniał się do powstawania majątku wspólnego ze względu na sytuację losową, np. chorobę lub innych usprawiedliwionych przyczyn (nauka, zdobywanie kwalifikacji, pomoc dalszej rodzinie itd.).
Inną sytuacją, w której mamy do czynienia z ważnymi powodami jest długoletnia separacja za zgodą obu małżonków, którzy z tego względu prowadzą realnie oddzielne gospodarstwa domowe.
Drugą konieczną przesłanką jest przyczynienie się małżonków do powstawania majątku wspólnego.
Ważne podkreślenia jest to, że przy ocenie w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. W sytuacji, gdy jeden z małżonków zarabia, a drugi opiekuje się dziećmi i zajmuje domem to zasadniczo obowiązuje równy podział udziałów. Ocena ta ma jednak charakter jedynie przybliżony, a w konsekwencji różny stopień przyczynienia się każdego z małżonków może uzasadnić ustalenie nierównych udziałów wtedy, gdy różnica jest istotna i wyraźnie uchwytna.
Przykładem może być tutaj niewłaściwa opieka lub zaniedbywanie dzieci bądź nieodpowiednie zajmowanie się domem przez małżonka niepracującego. Analogicznie powodem może być marnotrawienie środków uzyskiwanych przez małżonka pracującego .
W zakresie postępowania przed Sądem w kwestii ustalenia różnych udziałów proponujemy następujące czynności:
- Przy podziale majątku należy zawrzeć wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym – Sąd rozstrzyga wtedy w postępowaniu o podział tego majątku:
- Strona, która wnioskuje, musi koniecznie wykazać przyczyny różnego udziału w majątku małżonków;
- Możliwe jest rozstrzygnięcie nierównych udziałów w normalnym trybie procesowym, jednakże jest przydatne praktycznie jedynie w sytuacji, gdy istnieje podstawa do pozbawienia w ogóle jednego z małżonków udziału w całym majątku wspólnym (wtedy podział majątku będzie bezprzedmiotowy).
Należy pamiętać, że żądanie ustalenia nierównych udziałów nie jest dopuszczalne po prawomocnym orzeczeniu o podziale majątku wspólnego.
Mamy nadzieję, że powyższe wskazówki pomogą Państwu sprawnie i sprawiedliwie dokonać podziału majątku w sytuacji, gdy jeden z małżonków w większym stopniu przyczynia się do powiększenia majątku wspólnego.