Małżonkowie, którzy decydują się na separację, często zastanawiają się, czy w przypadku „zawieszenia” małżeństwa możliwy jest równoczesny podział wspólnego majątku tak, jak ma to miejsce przy rozwodzie. Okazuje się, że tak. Istnieje opcja zarówno notarialnego, jak i sądowego podziału. W niniejszym artykule wyjaśnimy najważniejsze kwestie związane z tym tematem.

Separacja faktyczna a prawna — różnice i skutki prawne 

Zanim przejdziemy do omawiania kwestii dotyczących podziału majątku, odpowiedzmy na pytanie — czym właściwie jest separacja i jakie są jej rodzaje. Wyróżniamy dwie formy:

• separacja faktyczna — nie jest orzekana przez sąd i nie pociąga za sobą skutków prawnych, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, jednak wciąż pozostają małżeństwem;
• separacja formalna (prawna) – ma miejsce, gdy między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia (art. 61 §1 k.r.o.), jest orzekana przez sąd na wniosek jednego lub obojga małżonków i wiąże się z określonymi skutkami prawnymi. 

W przypadku separacji faktycznej nadal istnieje wspólność majątkowa i nie jest możliwy podział majątku. Natomiast zgodnie z art. 54 §1 k.r.o. sądowe orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej, która umożliwia wystąpienie z wnioskiem o podział majątku wspólnego. 

Podział majątku wspólnego w separacji, gdy małżonkowie są zgodni 

Wniosek o podział majątku wspólnego można dołączyć już do pozwu o separację. Jest to możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy strony są zgodne co do składników i wartości majątku wspólnego oraz jego podziału. Sąd rozpatrzy wniosek o podział majątku jeśli nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w prowadzonym postępowaniu. Ugodowy podział majątku może również nastąpić już po orzeczeniu sądu o separacji. Małżonkowie mogą wtedy zawrzeć notarialną umowę podziału majątku wspólnego.

Sądowy podział majątku w separacji w przypadku braku porozumienia 

W przypadku braku zgody między małżonkami podział majątku wspólnego jest zwykle przeprowadzany na drodze sądowej. W tym celu konieczne jest złożenie odrębnego wniosku (po uprawomocnieniu się orzeczenia o separacji) przez jednego lub obojga małżonków. Przy podziale majątku sąd bierze pod uwagę różne czynniki, w tym sytuację majątkową i potrzeby małżonków. Najczęściej majątek jest dzielony po równo (zgodnie z art. 43 §1 k.r.o.) poprzez fizyczny podział rzeczy lub przyznanie określonych aktywów jednej ze stron z obowiązkiem spłaty drugiej strony. Sąd może także zdecydować o sprzedaży wybranych składników majątku i podziale uzyskanej kwoty pomiędzy małżonków. 

Przy podejmowaniu decyzji sąd kieruje się również zasadami współżycia społecznego. Oznacza to, iż w niektórych sytuacjach, możliwe jest zasądzenie nierównego podziału majątku wspólnego. Wymienia się tutaj dwie główne przesłanki: rażące lub uporczywe naruszanie przez jednego z małżonków obowiązków wobec rodziny oraz nierówny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Warto na koniec wspomnieć, iż w przypadku zniesienia separacji formalnej, jej skutki prawne ustają i zgodnie z art. 54 §2 k.r.o. między małżonkami na nowo powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Wyłącznie na zgodny wniosek obu małżonków sąd może orzec o utrzymaniu rozdzielności majątkowej. Co ważne, wszystkie aktywa nabyte przez małżonków w czasie trwania rozdzielności powstałej na skutek separacji stanowią ich majątek osobisty i nie wliczają się do wspólności majątkowej.