Zachowek – co to jest?

 

Zachowek to świadczenie zagwarantowane dla osób, które zostały pominięte w testamencie bądź uwzględnione w nim, ale w niższej wysokości niż udział przysługujący im z mocy ustawy. Zachowek jest więc instytucją prawa spadkowego, która chroni osoby blisko spokrewnione ze zmarłym i ma za zadanie uniknąć niesprawiedliwości.

Na potrzeby dalszej treści artykułu, wyjaśniamy pojęcie, którego będziemy dość często używać – testator, czyli osoba sporządzająca testament.

 

Jak to działa?

 

Jeśli testament pomija lub uwzględnia w wysokości niższej niż wysokość ustawowa, najbliższe osoby testatora, czyli dzieci, małżonka, czy też rodziców lub rodzeństwo (jeśli w danej sytuacji dziedziczyliby z mocy ustawy), osoby te mogą dochodzić wypłaty zachowku od spadkobiercy lub spadkobierców testamentowych.

 

Przykład sytuacji, w której można byłoby ubiegać się o wypłatę zachowku:

Pani Rozalia postanowiła sporządzić testament. Pominęła w nim swoje pełnoletnie dzieci – Agnieszkę i Jakuba oraz swojego małżonka – Pana Dariusza. Testatorka przepisała cały swój majątek na rzecz swojej siostry, Katarzyny. Pani Rozalia wkrótce po spisaniu testamentu zmarła, pozostawiając testament siostrze. Pani Katarzyna, gdy dowiedziała się o śmierci Rozalii, udała się do sądu i uzyskała w toku postępowania postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Zarówno dzieci Pani Rozalii, Agnieszka i Jakub, jak i małżonek, Pan Dariusz, nie byli zadowoleni z decyzji zmarłej. Pani Rozalia pozostawiła bowiem po sobie dom oraz dwie działki, których wartość została przez nich oszacowana na łączną kwotę ok. półtorej miliona złotych. Agnieszka, Jakub i Pan Dariusz postanowili pozwać Katarzynę na łączną kwotę 750 tysięcy złotych, z tytułu należnego im zachowku. W toku postępowania, po sporządzeniu operatu szacunkowego przez biegłego, okazało się, iż wartość mienia wchodzącego w skład masy spadkowej po Pani Rozalii, to dokładnie 1 milion złotych. W związku z tym, sąd spadku zasądził od Pani Katarzyny kwotę 500 tysięcy złotych na rzecz wszystkich uczestników postępowania oraz powoda łącznie. Kwota została przez sąd obliczona według wzoru na zachowek, który wygląda następująco: (czysta wartość spadku * 1/2) * 1/3. Pierwsza wartość „1/2” to wartość, której używa się, gdy chodzi o osoby pełnoletnie, zdolne do pracy (przy małoletnich, niezdolnych do pracy jest to 2/3), a druga wartość „1/3” oznacza udział spadkowy, w tym wypadku dzieci i małżonek dziedziczyliby w częściach równych, a więc po 1/3 spadku.

 

Zachowek jest to więc instytucja, która może zostać uruchomiona wówczas, gdy zmarły spisał wcześniej testament i pominął w nim osoby dziedziczące z mocy ustawy. Spadkobiercy testamentowi są zobowiązani do zapłaty zachowku solidarnie, czyli wspólnie i w tym samym zakresie, tak więc uwzględniając swoje żądania w pozwie o zachowek, jeśli mamy więcej niż jednego spadkobiercę testamentowego, w pozwie należy uwzględnić wszystkich.

 

Co jeszcze należy wziąć pod uwagę przy obliczaniu zachowku?

 

Obliczając wartość spadku, należy doliczyć do niego donacje poczynione przez testatora, z wyjątkiem:

• drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych;
• dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od otwarcia spadku;
• donacji poczynionych na rzecz osób nie będących sukcesorami ani uprawnionymi do zachowku.

Przy obliczaniu zachowku przysługującego potomkowi spadkodawcy, nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych w czasie, gdy testator nie miał dzieci. W przypadku małżonka spadkodawcy, przy wyliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku donacji, które testator uczynił przed zawarciem małżeństwa.

 

W jaki sposób można ubiegać się o zachowek?

 

Aby ubiegać się o zachowek, należy wnieść pozew o zachowek do właściwego sądu. Można wytoczyć to powództwo w terminie 5 lat od dnia otwarcia spadku. Sądem właściwym do rozpoznania takiej sprawy będzie sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeśli takiego miejsca zamieszkania nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część (np. nieruchomość wchodząca w skład majątku spadkowego). To, czy pozew należy wnieść do sądu okręgowego czy rejonowego, zależy z kolei od wysokości kwoty, będącej przedmiotem powództwa. Jeśli jest ona wyższa niż 75 tysięcy złotych, to pozew złożymy do sądu okręgowego, a jeśli równa lub niższa – do sądu rejonowego.

Co należy przygotować, idąc do pełnomocnika?

 

Dokumenty, które będą przydatne w sprawie sądowej o zachowek, to przede wszystkim dowód na okoliczność, że pozwany nabył spadek. Dowodem może być testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku czy też notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

 

Czy zobowiązany do zapłaty zachowku może go zapłacić dobrowolnie, czy zawsze trzeba iść do sądu?

Jak najbardziej, zobowiązany może zapłacić zachowek dobrowolnie, na podstawie umowy między stronami, bez konieczności rozstrzygania sprawy w sądzie. Co ważne, jeśli zachowkiem miałaby być objęta jakaś nieruchomość lub jej część, umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Natomiast, jeśli jest jakikolwiek spór czy niezgoda między stronami, to niestety sprawa zazwyczaj kończy przed sądem. Należy jednak pamiętać, że nawet jeśli już wytoczyliśmy powództwo, to dalej jest możliwość zawarcia ugody przed sądem i zakończenia sprawy bez konieczności czekania na decyzję składu orzekającego.