Aktualnie rozwiązanie małżeństwa może nastąpić przez :

1. Śmierć lub uznanie za zmarłego:

Jeżeli wystąpi taka sytuacja, wówczas domniemywa się, że małżeństwo ustało w momencie, która została oznaczona w orzeczeniu sądowym, jako chwila śmierci.

2. Rozwód:

Jeżeli miedzy małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozpad pożycia, każdy z małżonków może żądać aby sąd rozwiązał jego małżeństwo przez rozwód, jednak muszą zostać spełnione następujące przesłanki, które można podzielić na pozytywne i negatywne.

Przesłanki pozytywne, czyli takie które wskazują na możliwość orzeczenia o rozwodzie:
Art. 56. § 1 KRiO
Jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.

Trwały i zupełny rozkład pożycia

Zgodnie z art. 23 k.r.o. oboje małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Wspólne pożycie małżonków obejmuje :

• więź duchową /uczuciowa
• więź fizyczną/seksualna
• więź gospodarczą

Aby doszło do rozwiązania małżeństwa przez rozwód, rozpad tych więzi musi być trwały i zupełny.

Czyli……

Do uznania, że między małżonkami brak jest wspólnoty duchowej, nie jest konieczne stwierdzenie przez otoczenie wrogiego lub choćby niechętnego stosunku do siebie.

Zachowanie poprawnych stosunków, utrzymywanie kontaktów chociażby w interesie wspólnych dzieci nie musi koniecznie oznaczać, iż więź duchowa małżonków istnieje.

(I A Ca 375/04 wyrok s.apel.2004-07-15 w Katowicach LEX nr 147143) https://sip.lex.pl/#/jurisprudence/520240839

Więź fizyczna

Rozpad pożycia jest dopiero wtedy zupełny, gdy ustaną wszystkie więzi łączące małżonków. Nawet sporadyczne stosunki seksualne między małżonkami z reguły wskazują na to, że rozkład pożycia nie jest jeszcze zupełny .

Odmowa jednego z małżonków współżycia seksualnego stanowi zawinioną przyczynę rozpadu pożycia małżeńskiego

Więź gospodarcza

Przejawem jest fakt nieprowadzenia przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego . O jej istnieniu nie przesądza zamieszkiwanie we wspólnym mieszkaniu

Na uwagę zasługują również sytuacje, w których przesłanki negatywne, czyli takie, które wykluczają możliwość pomyślnego orzeczenia o rozwodzie:

Art. 56 KRiO

• 2. Jednakże mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

I tak też, priorytetem każdego rodzica powinno być dobro własnych dzieci, na co zwraca uwagę m.in. wybitny znawca prawa, Zbigniew Radwański, według którego:

Przyjmuje, że na tle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „dobro dziecka” polega na realizacji takich stanów rzeczy, które sprzyjają jego rozwojowi fizycznemu i duchowemu w ten sposób, by było ono należycie przygotowane do pracy dla dobra społeczeństwa i stosownie do jego uzdolnień. Ponadto także troska o majątek dziecka winna być uwzględniona w działaniach realizujących dobro dziecka.

• 3. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Wynika z tego, że na rozwód muszą wyrazić zgodę obie strony, w przeciwny m wypadku nie ma możliwości podjęcia postępowania rozwodowego.

Istnieje jednak wyjątek, w którym wystarczy wyrażenie woli podjęcia rozwodu przez tylko jednego z małżonków, gdy pewne okoliczności związane z zasadami współżycia społecznego, czyli uniknięcie sytuacji, w których stosowanie prawa doprowadziłoby do skutków niemożliwych do zaakceptowania z uwagi na cel regulacji lub normy moralne, sprzyjają zastosowaniu takiej klauzuli.

Przyczyny rozwodu – przykłady z orzecznictwa:

• Uzależnienie alkoholowe
• Agresja
• Groźby
• Nieetyczne postępowanie
• Nieróbstwo
• Niewierność
• Niegospodarność
• Odmowa wzajemnej pomocy
• Opuszczenie małżonka
• Uzależnienie od Internetu
• Zaniedbywanie małżonka
• Zaniedbywanie rodziny
• Zły stosunek do rodziny współmałżonka
• Odmowa współżycia płciowego

Wina rozpadu pożycia małżeńskiego

Art. 57. § 1. Orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia.

• 2. Jednakże na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W tym wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Co jeszcze warto wiedzieć:

Na mocy art. 940. Kodeksu cywilnego

• 1. Małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

Jednak aby brak możliwości dziedziczenia przez małżonka był skuteczny, musi zostać wydane w tym zakresie orzeczenie sądowe.

Wyłączenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem. Każda z tych osób ma na to 6 miesięcy  od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.

Zasady postępowania rozwodowego

Warto również wiedzieć, że pomiędzy poszczególnymi częściami wyroku rozwodowego zachodzi taka ścisła zależność, że stanowią one nierozerwalną całość – dotyczy to tych elementów wyroku, które muszą być umieszczone w wyroku z urzędu, czyli są to elementy obowiązkowe, których sąd nie może ominąć podczas wydawania wyroku.

Co więcej, zakwestionowanie rozstrzygnięcia choćby w jednej części wyroku dotyczy jego całości – a więc łącznie z orzeczeniem o samym rozwodzie.

Wyjątkiem od tej sytuacji jest np. rozstrzygnięcie o alimentach dla jednego z małżonków, które nie powoduje obowiązku uchylenia całego wyroku rozwodowego, podobnie podział majątku wspólnego małżonków.

„Sprawa rozwodowa jest w ujęciu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sprawą, w której nie chodzi wyłącznie o ewentualne rozwiązanie małżeństwa, lecz sprawą, w której sąd w związku z taką decyzją orzeka także o całości spraw rodziny. (uchwała SN z dnia 12 października 1970 r., III CZP 6/70, III CZP 6/70, OSNC 1971, nr 7-8, poz. 117)”. https://sip.lex.pl/orzeczenia-i-pisma-urzedowe/orzeczenia-sadow/iii-czp-6-70-uchwala-sadu-najwyzszego-520094900

Analiza judykatury uprawnia do stwierdzenia że powyższa zasada jest ograniczona w odniesieniu do rozstrzygnięć o :

• korzystaniu z mieszkania
• eksmisji drugiego małżonka.
• podziale wspólnego mieszkania
• przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków
• podziale majątku wspólnego
• alimentach na małżonka

i powoduje że zaskarżenie wyroku rozwodowego w tych częściach nie oznacza zaskarżenia w tego wyroku w całości.

Tylko sąd rozwodowy może zajmować się wszystkimi sprawami które stanowią elementy składowe wyroku rozwodowego .

Od chwili, gdy zostaje wszczęty proces o rozwód tylko sąd rozwodowy ma możliwość wszechstronnej oceny całokształtu spraw rodziny. Rozwiązanie to zapobiega możliwości wydania przez różne sądy różnych rozstrzygnięć.

Natomiast kodeks cywilny wprowadza następujące regulacje na podstawie których można stwierdzić, iż w czasie trwania procesu o rozwód lub o separację nie może być wszczęta odrębna sprawa o zaspokojenie potrzeb rodziny. Tego zakazu dotyczy również wszczęcie odrębnej spawy o alimenty pomiędzy małżonkami a nawet pomiędzy nimi (małżonkami) i  wspólnymi małoletnimi dziećmi małżonków, a sprawy te mają dotyczyć świadczeń za okres od wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację.

Taki pozew lub wniosek sąd przekaże sądowi, w którym toczy się sprawa o rozwód lub o separację.

Jeżeli sprawa o rozwód lub o separację jest w toku, nie może by wszczęte odrębne postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron lub o ustalenie kontaktów z nimi.

Powyższe „zakazy” wynikają z tego, że już w ramach postępowania rozwodowego kwestie władzy rodzicielskiej są rozstrzygane w tej samej sprawie. Taki zabieg ma przyspieszyć cały proces oraz uregulować tak istotną rzecz jak dobro i bezpieczeństwo małoletnich dzieci.

Uwaga!

Proces rozwodowy tak bardzo mocno ingeruje w obszar życia rodzinnego, że takie postępowanie może trwać na tyle długo, że konieczne jest zastosowanie uprawnienia sądu rozwodowego do tymczasowego uregulowania spraw rodziny w trybie postępowania zabezpieczającego. Wówczas do momentu ostatecznego wyroku w sprawie o rozwód stosowane są właśnie te tymczasowe uregulowania spraw rodziny np. komu przysługuje opieka nad małoletnimi dziećmi, wysokość alimentów czy sposób wykonywania kontaktów z małoletnimi dziećmi.

Opłata

Na podstawie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych art. 26. stanowi, iż pozwy podlegają opłatom stałym tj.600 zł

Opłatę stałą w kwocie 600 złotych pobiera się od pozwu o:

1) rozwód;

2) separację;

W sprawach o rozwód, o separację lub o unieważnienie małżeństwa, w razie zasądzenia alimentów na rzecz małżonka w orzeczeniu kończącym postępowanie w instancji, pobiera się od małżonka zobowiązanego do uiszczania alimentów na drugiego z małżonków, opłatę stosunkową od zasądzonego roszczenia – czyli po prostu proporcjonalną do wysokości zasądzonych alimentów, a w razie nakazania eksmisji jednego z małżonków albo podziału wspólnego majątku pobiera się także opłatę w wysokości przewidzianej od pozwu lub wniosku w takiej sprawie.

Co jest w treści wyroku rozwodowego?

Art. 58. [Inne rozstrzygnięcia sądu rozwodowego]

W wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka.

Nie zawsze trzeba pozostawiać swoje sprawy w rękach sądu. Czasem po prostu lepiej jest się dogadać, a wspólnie wypracowane pisemne porozumienie zawsze jest uwzględniane przez sąd rozwodowy np. o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Ale!  jeżeli jest ono  jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.

Kwestią istotną dla prawidłowego rozwoju dziecka, jest również zasada, iż rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie. Wyjątkiem od tego są wyjątkowe i indywidualnie rozpatrywane sytuacje, w których dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.

Jeżeli jednak rodzice nie zawrą stosownego porozumienia, sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem dopiero po rozwodzie. Czyli nie zawsze jest konieczność równoczesnego orzekania o władzy rodzicielskiej w postępowaniu rozwodowym. Niemniej jednak, sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając przy tym władzę rodzicielską drugiego zaledwie do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.

Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków.

W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.

Na zgodny wniosek stron sąd może w wyroku orzekającym rozwód orzec również o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego.

Na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu, czyli niepotrzebnie nie przedłuży całego postępowania.

Orzekając o wspólnym mieszkaniu małżonków sąd uwzględnia przede wszystkim potrzeby dzieci i małżonka, któremu powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Jakie rozstrzygnięcie MUSI się znaleźć w wyroku rozwodowym:

• o winie rozkładu pożycia lub odstępuje od jej orzekania na zgodny wniosek stron
• władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków
• kontaktach rodziców z dzieckiem
• tym w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka.
• sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków

Co MOŻE się znaleźć w wyroku rozwodowym:

• podział majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu
• eksmisja małżonka
• orzeczenie o obowiązku alimentacyjnym między małżonkami (byłymi małżonkami)
• orzeczenie o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, o ile podział bądź jego przyznanie jednemu z małżonków są możliwe. Orzekając o wspólnym mieszkaniu małżonków sąd uwzględnia przede wszystkim potrzeby dzieci i małżonka, któremu powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Separacja:

Przesłanką orzeczenia separacji jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego (Art. 61^1). Nie musi być trwały tzn. nie musi rokować podjęcia jakiegokolwiek wspólnego pożycia.

Natomiast przesłanki negatywne, czyli odnoszące się do kwestii braku możliwości dopuszczenia o podjęcia postępowania rozwodowego odnoszą się również do separacji (tzn. jeżeli w skutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci, albo jeżeli orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego). Wówczas sąd może orzec separację mimo wyłącznej winy małżonka występującego z żądaniem separacji, a co więcej przepisy prawa na podstawie KRO nie przewidują takiej negatywnej przesłanki.

Bardzo ważną kwestią jest zgodne żądanie małżonków i w tym przypadku zgodnie z Art. 61^1 §3 przewiduje się możliwość orzeczenie separacji małżonków, niemających wspólnych małoletnich dzieci na podstawie ich zgodnego żądania, a takie żądanie sąd rozpatruje w postępowaniu nieprocesowym.

Kolejno sąd powinien ustalić przesłankę zupełnego rozkładu pożycia, nie ma jednak potrzeby aby rozpatrywał pozostałe przesłanki negatywne, pominąć inne dowody i oprzeć się jedynie na przesłuchaniu stron. Powinien jednak przed podjęciem decyzji o odstąpieniu od zwykłego trybu postępowaniu powinien ocenić czy oświadczenia małżonków są wiarygodne.

Zgodne żądanie małżonków nie jest przesłanką orzeczenia separacji a jedynie podstawą do zastosowania określonego trybu i uproszczenia postępowania dowodowego (podobnie Art. 57 § 2 – nakazuje sądowi zaniechać orzekania o winie, jeżeli małżonkowie zgodnie tego żądają)

Skutki separacji:

Małżeństwo pomimo separacji trwa nadal! – małżonek pozostający w separacji nie może zawrzeć nowego małżeństwa i nie może powrócić do swojego nazwiska

Niemniej jednak, orzeczenie separacji uchyla obowiązek małżonków wspólnego pożycia. Brak wspólnego pożycia powoduje konieczność rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków oraz o kosztach utrzymania.

Podobnie jak przy rozwodzie sąd rozstrzyga o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania i innych kwestiach związanych z mieszkaniem.

Ponad to, sąd rozstrzyga, które z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia (stosuje się Art. 57 KRO, wg którego ustalenie winy jest obligatoryjnym elementem wyroku chyba, że małżonkowie zgodnie odstępują od ustalenia winy) – w razie zgodnego żądania separacji rozpatrywanego w postępowaniu nieprocesowym sąd nie rozstrzyga o winie,

W razie orzeczenia separacji w procesie, obowiązek alimentacyjny małżonka niewinnego lub współwinnego rozkładu pożycia jest powiązany z przesłanką niedostatku drugiego. Natomiast obowiązek alimentacyjny małżonka wyłącznie winnego pojawia się nawet mimo braku niedostatku, jeżeli w skutek separacji istotnie pogorszyła się sytuacja materialna małżonka niewinnego

Nie odnosi się to natomiast do małżonków, którzy zgodnie żądali zaniechania ustalenia winy (Art. 57) albo wnieśli zgodny wniosek o orzeczenie separacji – następują takie skutki jakby żaden z małżonków nie ponosił winy, tzn. że jeden małżonek będzie musiał płacić alimenty drugiemu tylko jeżeli wystąpi po jego stronie niedostatek w skutek orzeczenia separacji.

W skutek orzeczenia separacji pozostaje natomiast obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami. Obowiązek pomocy nie jest natomiast tożsamy z dostarczeniem alimentów – dotyczy wsparcia duchowego, pomocy w załatwianiu trudnych spraw itp. W rachubę może jednak wchodzić w rachubę jakaś pomoc materialna

Kolejną konsekwencją separacji uchylającej obowiązek wspólnego pożycia jest powstanie ustroju rozdzielności majątkowej (Art. 54 §1) jako ustroju PRZYMUSOWEGO! – powstaje z dniem uprawomocnienia się orzeczenia sądowego (nie jest wiec dopuszczalne orzekanie o powstaniu rozdzielności z datą wsteczną)

Zniesienie separacji:

Małżonkowie mogą w każdym czasie żądać zniesienia separacji, jednak sąd orzeknie o jej zniesieniu dopiero w razie zgodnego żądania obojga małżonków (Art. 61^6 §1 KRO) – w razie zgodnego działania małżonków stosuje się znaczni uproszczone postępowanie zmierzające ku zachowaniu małżeństwa (nie idzie ono jednak tak daleko aby sam fakt podjęcia współżycia uznać za ustanie separacji). Dopiero zgodna wola małżonków może być podstawą do zniesienia separacji a w sprawie orzeka ten sam sąd, który jest właściwy w sprawie o jej ustanowienie (sąd okręgowy)

Sąd rozpatruje sprawę w trybie nieprocesowym, czyli można uniknąć wizyty w sądzie, co nie dla wszystkich może być przyjemnym doświadczeniem.

Prawomocne orzeczenie sądu znoszące separację małżonków powoduje jednoczesne ustanie jej skutków (Art. 61^6 §2 KRO) – nie oznacza to jednak, że automatycznie małżonkowie znajdą się w sytuacji prawnej z czasu przed orzeczeniem separacji. W niektórych kwestiach konieczne jest orzeczenie sądu:

• sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem (sąd musi ponownie zbadać sposób wykonywania obowiązków rodzicielskich po ustaniu separacji)- sąd orzekając separację ustalił już sposób wykonywania władzy rodzicielskiej np. w ten sposób, że pieczę nad dzieckiem powierzył jednemu z małżonków i wyznaczył określone obowiązki i uprawnienia drugiego z małżonków. Przy zniesieniu separacji automatyczny powrót do poprzedniej sytuacji może nie w każdym wypadku być zgodny z dobrem dziecka, zwłaszcza gdy separacja małżonków trwała długi czas
• sąd orzeka na zgodny wniosek obojga małżonków o ustroju majątkowym po ustaniu separacji – samo prawomocne orzeczenie o zniesieniu separacji nie powoduje ustania przymusowego ustroju rozdzielności majątkowej i powstania ustawowego ustroju majątkowego (Art. 54 §2 KRO)

Jeżeli małżonkowie są zainteresowani pozostaniem w rozdzielności majątkowej i złożą w tym celu zgodny wniosek – sąd nie może orzec inaczej i musi utrzymać rozdzielność, nie ma ona jedna charakteru przymusowego i możliwa jest jego zmiana przez małżeńską umowę majątkową.

Natomiast, jeżeli małżonkowie przy zniesieniu separacji nie zażądali utrzymania rozdzielności majątkowej – wracają do ustawowego ustroju majątkowego, któremu podlegają po zawarciu małżeństwa czyli –wspólności.

 

Artykuł został napisany przez Monikę Mielnik.